WMB
FAQ

w budowlach sakralnych obejœcie wokó³ prezbiterium ramienia transeptu

Otwarta do wnêtrza dobudówka o planie pó³kolistym lub wielobocznym, koñcz¹ca prezbiterium, nawê, kaplicê lub dodana do ramienia transept.

Obramienie drzwi, okna, nagrobka itd. w formie segmentu porz¹dku architektonicznego o dwóch pó³kolumnach lub pilastrach, zwieñczonego frontone.

Pierwotnie ma³e pomieszczenie w naro¿u budynku, póŸniej równie¿ ma³a, wyodrêbniona w bryle naro¿na dobudówka (zw³aszcza dworu szlacheckiego)

Wnêka, w której stoi ³ó¿ko, ozdobnie wydzielona z pokoju sypialnego

Linearny ornament o motywach wici roœlinnej.

Profilowane, czêsto ozdobne obramienie ³uku - g³ównie nad portalami.

£uk wsparty na filarach lub na kolumnach.

Postaæ mêska podtrzymuj¹ca belki stropu, okapu, balkonu itp.

Niska œcianka ponad gzymsem koronuj¹cym budynek, rozwi¹zywana jako balustrada b¹dŸ zas³ona poddasza; do drugiego rodzaju nale¿y tzw. attyka polska, sk³adaj¹ca siê z rozcz³onkowanej wnêkami œcianki (fryz) oraz dekoracyjnego zwieñczenia (grzebieñ) z ozdobnego blankowania, wolut, obelisków, pos¹gów itd.

Chrzcielnica, wyodrêbniona czêœæ do obrz¹dków chrzcielnych.

Nowo¿ytna budowla obronna; przysadzista o du¿ej œrednicy, zwykle okr¹g³a lub wieloboczna, flankuj¹ca inne basteje i ³¹cz¹ce je mury.

Nowo¿ytna budowla obronna; przysadzista, piêcioboczna o g³ównej pozycji strzelniczej na górnej otwartej platformie.

Antyczna i œredniowieczna budowla obronna; prostok¹tny wystêp muru, zwykle od niego nieco wy¿szy, otwarty od œrodka.

Baza - Oprofilowana podstawa trzonu kolumny, pilastra lub filara.

Nieprzerwany ci¹g schodów.

Zêbate zwieñczenie muru obronnego, baszty itd., kryj¹ce od zewn¹trz chodnik lub pomost dla broni¹cych.

Boniowanie - Wywodz¹cy siê z rustyki dekoracyjny podzia³ powierzchni muru za pomoc¹ ¿³obków poziomych, ewentualnie równie¿ i pionowych, odcinaj¹cych na œcianie pozorne ciosy.

Kamieñ ozdobny do celów budowlanych w formie szeœcian.

Cokó³ Masywna podstawa kolumny, filara, pos¹gu itd., b¹dŸ naœladuj¹ca jego formy wyodrêbniona podbudowa œciany, równie¿ i pilastra

Dach skonstruowany z par pochy³ych belek (krokwie), tworz¹cych wraz z ³¹cz¹c¹ je do³em poziom¹ belk¹ trójk¹tne wi¹zar.

Dach ³amany: tzn. ³amany w ten sposób, ¿e górne jego p³aszczyzny s¹ ma³o pochy³e, a dolne strome i czêsto kryj¹ce u¿ytkowe poddasz.

Polski odpowiednik dachu mansardowego, charakteryzuj¹cy siê jednakow¹ stromizn¹ po³aci, wystêpowa³ w niemonumentalnej architekturze miejskiej i rezydencjalnej co najmniej od po³. XVII w.

We wnêtrzu zaokr¹glone przejœcie od œciany do sufitu, zwykle wyodrêbnione profilowaniem.

Filar- Masywna, pionowa podpora, wolno stoj¹ca lub wtopiona w œcianê.

Malarstwo œcienne wykonane na œwie¿ym tynku. Farba penetruje w mokry tynk zapewniaj¹c d³ugotrwa³oœæ i stabilnoœæ techniczn¹ obrazów.

Wywodz¹ce siê ze szczytów antycznych œwi¹tyñ oprofilowane, trójk¹tne (rzadziej pó³koliste) zwieñczenie zestawu porz¹dku architektonicznego.

  1. poziomy pas ornamentalny;
   2. zob. te¿ porz¹dek architektoniczny

G³owica - Dekoracyjnie opracowany wieñcz¹cy element kolumny lub pilastra.

Linearny ornament wici roœlinnej, po³¹czonej z festonami owocowymi, motywami architektonicznymi, maskami, przedstawieniami ludzkimi, zwierzêcymi itp .

Zgrubienie sklepienia w postaci p³askiego ³uku, pod³o¿onego jakby pod jego powierzchniê.

Gzyms - Poziomy profil wieñcz¹cy porz¹dek architektoniczny b¹dŸ w ogóle budowlê (gzyms koronuj¹cy), niekiedy równie¿ obiegaj¹cy œciany dla zaakcentowania podzia³u na kondygnacje (gzyms kordonowy); zob. porz¹dek architektoniczny .

Zob. g³owica

Dekoracyjne t³o i obramienie np. tarczy herbowej, tablicy inskrypcyjnej lub innej eksponowanej p³askorzeŸby.

Na stropie, podniebieniu ³uku lub sklepieniu element podzia³u na wg³êbne pola, rozdzielone pasami, profilami lub ¿ebrami .

Kolumna- Podpora, posiadaj¹ca okr¹g³y lub wieloboczny trzon, zwieñczony wyodrêbnion¹ g³owic¹ i zwykle wsparty na wyodrêbnionej bazie .

    1. wnêka pó³kolista w planie (np. absyda), sklepiona pó³kopu³¹;
    2. pó³kopu³a

Kaplica podziemna, czêsto pod prezbiterium, bez okien, pocz¹tkowo przeznaczona na przechowywanie relikwii, póŸniej tak¿e na cele grzebalne.

Odcinek muru lub wa³u obronnego pomiêdzy basztami, bastejami lub bastionami.

1. pionowy element podzia³u gotyckiego okna;
 2. w profilowanym gotyckim obramieniu element okr¹g³y, bardziej wyodrêbniony i stanowi¹cy osnowê jego kompozycji

P³aski pas dziel¹cy pionowo œcianê .

Sklepione, wsparte na arkadach podcienie lub pó³otwarta galeria.

Ma³e okienko w dachu - czêsto w ozdobnym obramieniu, kryte ozdobnym zadaszeniem.

Rodzaj sklepienia uzupe³niaj¹cego sklepienie g³ówne, a pokrywajacego wystêpy wnêtrza, przestrzenie nad otworami itp.

Sredniowieczne a¿urowe wype³nienie ostro³uku okna (nadœwietla lub p³yciny), bardzo dekoracyjne - wykonane przewa¿nie w kamieniu.

Niskie piêtro nad g³ówn¹, wysok¹ kondygnacj¹ budynku; niekiedy równie¿ ma³e, o poziomych proporcjach okienka tego piêtra.

Podstawowa jednostka w systemie proporcji budynku (równie¿ porz¹dku architektonicznego), o d³ugoœci ka¿dorazowo dobieranej do jego skali .

W koœciele wyodrêbniona dla wiernych wiêksza czêœæ budowli. Nawa poprzeczna nazywana jest transeptem.

W architekturze pa³acowej du¿a, czworok¹tna dobudowa naro¿na, wyodrêbniona w bryle.

Pilaster - Pionowy p³aski element dekoracyjny œcian w formie pasa zwieñczonego g³owic¹ i wspartego na bazie na podobieñstwo kolumny .

Gotyckie dekoracyjne zwieñczenie skarpy, baldachimu itd. w kszta³cie wie¿yczki naje¿onej p¹kami.

Obraz wstawiony w sufit lub malowany na nim.

Wg³êbione pole o charakterze dekoracyjnym w œcianach, boazeriach, drzwiach itp.

Portal - Dekoracyjnie rozbudowane ujêcie drzwi lub bramy lub okien.

Przyjêty z fasady antycznej œwi¹tyni typowy motyw architektoniczny z³o¿ony z kolumnady i wieñcz¹cego j¹ frontonu, wystêpuj¹cy w postaci otwartego wystêpu budynku b¹dŸ wstawiony w jego lico przed wg³êbnym podcieniem jako portyk wg³êbny, b¹dŸ te¿ jako portyk œlepy, stanowi¹cy tylko dekoracyjne rozcz³onkowanie œcian.

Kolumna czêœciowo wtopiona w œcianê.

Profil - Element rozcz³onkowania architektonicznego z³o¿ony z biegn¹cych równolegle ¿³obków, wa³ków, listew, opasek, itd.

Pionowy, zasadniczy sk³adnik podzia³u œciany (zawarty miêdzy filarami, kolumnami itd.) lub sklepienia wyodrêbnionego przez gurty czy wykszta³cone z nich ¿ebra; równie¿ przestrzenny sk³adnik wnêtrza budynku ograniczony przez d³ugoœæ przês³a œciany i rozpiêtoœæ kryj¹cego je przês³a sklepiennego.

Odci¹¿aj¹ca œciana dostawiona do filara po przeciwnej stronie ni¿ sp³ywaj¹ce nañ sklepienie; ³uk przyporowy.

Mur z wielkich ciosów o starannie obrobionych krawêdziach, a w wewnêtrznym polu pó³obrobionym, lub dekoracyjnie ¿³obionym, b¹dŸ te¿ ociosanym na kszta³t szlifowanych drogich kamieni (rustyka diamentowa) .

W elewacji budynku wysuniêcie naprzód pewnej partii œciany.

Zestaw porz¹dku architektonicznego o trzech przês³ach - bocznych, zamkniêtych belkowaniem i œrodkowym nakrytym ³ukiem .

Dekoracyjna œciana polegaj¹ca na wyskrobywaniu zewnêtrznych warstw suchego tynku i ods³anianiu warstw spodnich o kontrastowym - innym zabarwieniu.

Filar dostawiony na zewn¹trz budynku dla jego podparcia albo odci¹¿enia rozporu wewnêtrznego sklepienia.

Uk³ady przestrzenno-konstrukcyjne:
  # kolebkowe (kolebka) o formie le¿¹cego pó³walca;
  # kolebkowe na pasach rozdzielone gurtami na przês³a;
  # krzy¿owe o formie dwóch przenikaj¹cych siê prostopadle odcinków kolebek;
  # kolebkowo-krzy¿owe o d³u¿szej kolebce przecinanej poprzecznie odcinkami kolebek;
  # kolebkowe z lunetami z wciêtymi po bokach odcinkami ma³ych kolebek;
  # trójdzielne za³o¿one na trójk¹cie przykrytym trzema przecinaj¹cymi siê odcinkami kolebek;
  # szeœciodzielne powsta³e z krzy¿owego o zdwojonych bocznych odcinkach kolebki;
  # ¿eglaste (¿agiel, czeskie) powsta³e z kopu³y wtopionej w prostok¹tn¹ podstawê;
    uk³ady dekoracyjne:
  # krzy¿owo-¿ebrowe o ¿ebrach akcentuj¹cych linie przenikania kolebek;
  # gwiaŸdziste o dekoracyjnym rysunku gwiazd, tworzonych przez ¿ebra na polach sklepienia ¿aglastego lub krzy¿owego;
  # sieciowe o dekoracyjnym rysunku siatki, tworzonym przez ¿ebra na polach sklepienia kolebkowego z lunetami lub ¿aglastego;
  # kryszta³owe o wi¹zkach drobnych ostros³upów wcinanych w pole sklepienia ¿aglastego

W architekturze gotyckiej pionowa laska zwieñczona uproszczonym pinaklem; sterczynowy szczyt o podzia³ach pola oraz sylwecie wzbogaconej sterczynami

Przed³u¿enie w górê œciany dla zakrycia trójk¹tnego otworu poddasz.

W budynku rz¹d pomieszczeñ równej g³êbokoœci; trakty liczy siê od g³ównej œciany frontowej, w stosunku do której biegn¹ one równolegle; st¹d okreœlenia: dom jedno-, dwu- i trzytraktowy, trakt frontowy, tylny itd.

O³tarz z³o¿ony z trzech skrzyde³ - czêœci œrodkowej - nieruchomej i bocznych - zamykanych "drzwi" ozdobionych rzeŸbami i malarstwem.

1. w arkadowym portalu pó³kolisty kamieñ nad prostok¹tnym wejœciem;
    2. zob. fronton
W¹tek - (wi¹zanie)
    sposób uk³adu cegie³ lub kamieni w murach budynków

Sposób uk³adu cegie³ lub kamieni w murach budynków.

Dekoracyjny motyw architektury antycznej i nowo¿ytnej.

Skrêcone spiralnie naro¿e g³owicy porz¹dku joñskiego, u¿ywane równie¿ jako samodzielny motyw dekoracyjny.

Wspornik - Wysuniêty z lica œciany mniej lub bardziej ozdobny profilowany element, podtrzymuj¹cy okap, sklepienie, pos¹g, itp.

Bezpoœrednio zwi¹zany z wnêtrzem, nadwieszony na zewnêtrznej œcianie budynku wieloboczny lub prostok¹tny wystêp o œciankach potraktowanych jak okna i balustrady.

Zwornik - Kamieñ wstawiony w miejscu zbiegu ¿eber sklepiennych, lub ozdobny element stosowany na œrodku okna lub drzwi.

Profilowany element, przewa¿nie równie¿ o charakterze konstrukcyjnym, wystêpuj¹cy wzd³u¿ linii przenikania siê pól sklepienia i przenosz¹cy obci¹¿enia sklepienia na wêz³y konstrukcyjne.

Gzyms coko³owy - to poziomy element architektoniczny, w formie pasa wysuniêtego przed lico muru.Chroni œciany przed œciekaj¹c¹ wod¹ opadow¹. Wyró¿nia siê kilka rodzajów gzymsów; gzymsy zewnêtrzne dziel¹ siê na gzymsy wieñcz¹ce, miêdzypiêtrowe lub inaczej zwane pasowe, oraz coko³owe. Gzymsy wewnêtrzne to np. kominkowe, piecowe lub podokienne.

gzymsy wieñcz¹ce - ich g³ównym zadaniem jest optyczne zakoñczenie budowli, a dodatkowo spe³niaj¹ funkcjê ozdobn¹ i estetyczn¹.

Kroksztyn to zakoñczenie belki stropowej wystaj¹cej przed elewacjê (lico) budynku. Okreœlenie to u¿ywane jest tak¿e w stosunku do podobnych z kszta³tu elementów architektonicznych podtrzymuj¹cych np. balkon.

Naczó³ek Najbardziej dekoracyjnym elementem okna jest gzyms nadokienny.
Ze wzglêdu na klasycyzuj¹c¹ formê architektoniczn¹ (w wiêkszoœci wypadków) mo¿na u¿yæ w stosunku do niego okreœlenia naczó³ek.
Na pocz¹tku XIX w. gzymsy nadokienne nie posiada³y ¿adnych zdobieñ, nie ró¿ni³y siê od pionowych listw obejmuj¹cych oœcie¿nice, tworz¹c z nimi jednostajn¹ prostok¹tn¹ opaskê okna.
Najstarsze naczó³ki o formie trójk¹tnej znane s¹ od pocz¹tku lat 30. XIX w. Jest to forma najpopularniejsza, obecna do samego koñca wieku.
Na prze³omie 3 i 4 æw. XIX w. obok tej typowej formy pojawiaj¹ siê naczó³ki o wiêkszym bogactwie formy, trzymaj¹ce siê jednak okreœlonej symetrii i sztywnoœci. Nawi¹zuj¹ one do form roœlinnych lub przybieraj¹ rodzaj korony wieñcz¹cej okno.